Ziemie Zachodnie i Północne, które po II wojnie światowej znalazły się w granicach Polski, były obszarem nakładania się masowych migracji, zniszczeń infrastruktury, niedoborów kadr i wysokiego ryzyka chorób zakaźnych. Celem pracy jest syntetyczna analiza przemian zdrowia publicznego na tych terenach w latach 1945-1956 oraz ocena przejścia od działań doraźnych do trwałego nadzoru sanitarno-epidemiologicznego. Przeprowadzono narracyjny przegląd piśmiennictwa, publikowanych źródeł statystycznych i aktów prawnych, z uwzględnieniem opracowań dotyczących Pomorza Zachodniego, Warmii i Mazur, Pomorza Gdańskiego, Dolnego Śląska, Śląska oraz Ziemi Lubuskiej. Wybrane dane regionalne zestawiono z danymi ogólnopolskimi. W latach 1945-1947 dominowały działania interwencyjne: wykrywanie ognisk, izolacja chorych, dezynfekcja i dezynsekcja, szczepienia oraz odbudowa podstawowych świadczeń. Szczególne znaczenie miały dur brzuszny i plamisty, czerwonka, błonica, gruźlica, choroby weneryczne i zimnica. Porównania wskazują na wyraźnie podwyższone obciążenie niektórymi problemami, zwłaszcza durem brzusznym i zimnicą w części regionów oraz chorobami wenerycznymi na Ziemiach Odzyskanych, przy braku analogicznej nadwyżki dla wszystkich zakażeń, np. błonicy. W latach 1948-1951 postępowała centralizacja i planowanie służby zdrowia, a w latach 1952-1956 rozwój stacji sanitarno-epidemiologicznych doprowadził do utrwalenia stałego nadzoru. Powołanie Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 1954 r. stanowiło instytucjonalne domknięcie tego procesu. Zdrowie publiczne było jednocześnie narzędziem ograniczania zagrożeń epidemiologicznych, odbudowy instytucji i stabilizacji życia społecznego na obszarze poddanym wyjątkowo intensywnym przemianom demograficznym.